Het Feest van Corpus Christi

Het Feest van Corpus Christi

Jan Holman SVD

Het afscheidsmaal van Jezus met zijn apostelen is ons in vier verhalen overgeleverd. In drie daarvan zegt hij tegen zijn tafelgenoten, de apostelen: ‘Blijft dit doen om mij te gedenken’. Hiermee is het sacrament van de Eucharistie geboren, het centrale mysterie in het leven van de christenen. Het is zo rijk aan facetten dat het niet in één liturgische viering volledig tot zijn recht kan komen.

Zelfs in de opeenvolgende perioden van de kerkgeschiedenis raakt men niet uitgepraat over de rijkdom van dit mysterie.(1.) De ouderen onder ons herinneren zich nog de tijd dat in katholieke kring de nadruk werd gelegd op de werkelijke tegenwoordigheid van Jezus onder de gedaanten van brood en wijn.- (2.) Het offerkarakter van de Eucharistie was ook een vanzelfsprekendheid, uitgedrukt in de term ‘heilig misoffer’. De individuele vroomheid vierde daarbij hoogtij. (Je moest ‘mis horen met goede manieren’ zei de catechismus.) – (3.) Na de Tweede Wereldoorlog (1945) kwam de ‘gedialogeerde mis’(missa dialogata) met haar ‘actieve deelname’ (actuosa participatio) door de gelovigen daarvoor in de plaats. – (4.) Sinds Vaticanum II (1962-1965) richt de kerk haar aandacht op het maaltijdkarakter, op het samen breken en delen, het gemeenschapsaspect. In de beleving van de gelovigen waren die facetten te lang op de achtergrond gebleven.

Jezus viert het paasmaal met zijn 12 apostelen. Dat paasmaal doet de bevrijding uit de slavernij in Egypte herleven, stelt die verlossing werkelijk tegenwoordig. We zien dit al bij Mozes, in het begin van het Oude Testament. In het Boek Exodus zegt Mozes: ’Op die dag (dat is tijdens het paasmaal JH) moet u  aan uw zoon deze uitleg geven:  “Zo gedenk ik wat de Heer voor mij (!) heeft gedaan, toen ik (!)wegtrok uit Egypte (Exodus 13,8).

Jezus  gebruikt dit paasmaal om de betekenis van zijn aanstaande dood uit te leggen. Hij geeft een ándere betekenis aan dit paasmaal. Hoe doet Jezus dit?

Aan het begin van het paasmaal breekt de huisvader het ongedesemd brood en deelt het rond. Die droge stukjes brood herinnerden aan de bakstenen die hun voorouders tijdens de slavernij in Egypte voor farao moesten bakken. De Joodse traditie schreef voor dat de huisvader daarbij zei: ‘Dit is het brood van droefenis dat onze vaders in Egypte aten’.

Jezus  vervangt die aloude rituele woorden  van het begin door: ‘Dit is mijn lichaam’. Dit is een Oosterse, een Semitische manier van zeggen voor ‘Dit ben ik, dit is mijn persoon voor jullie, dit is mijn leven gebroken voor jullie’. Dan volgt de uitgebreide paasmaaltijd van de Israëlieten.

Op het eind van de paasmaaltijd drinken alle apostelen uit de éne beker die Jezus aanreikt. Het is ‘de beker van de dankzegging’ .(Daar komt het woord Eucharistie, dat is ‘dankzegging’ vandaan). Als de beker rondgaat vervangt Jezus de traditionele woorden van dank voor de vrucht van de wijngaard door: ‘Dit is mijn bloed van het Verbond dat voor velen wordt vergoten’. Jezus zegt niet alleen ‘dit is mijn bloed’ maar ‘dit is mijn bloed van het Verbond dat vergoten wordt. Jezus beseft dat hem een gewelddadige dood te wachten staat, die een nieuw Verbond bezegelt. Jezus schrijft met zijn bloed zijn handtekening onder dat Nieuwe Verbond. Volgens het Oude Testament, dat de Bijbel van Jezus was, hoort bij een verbondssluiting het plengen van bloed.

Onze Eucharistieviering is dus een verkorte,  gestileerde vorm van dat paasmaal waarin Jezus zich met zijn zelfgave, zijn levensoffer, voor ons tegenwoordig stelt aansluitend bij de Israëlitische antropologie van het paasmaal.

De woorden van Jezus (‘Dit is mijn Lichaam’ etc.)  impliceren in het Bijbelse denken  een werkelijke tegenwoordigheid. Jezus verricht hiermee ‘een profetische handeling’. Dat wat Jezus doet tijdens het laatste avondmaal, sluit aan bij de realiteit van ‘de profetische handelingen’ in het Oude Testament. Volgens die typisch oudtestamentische Semitische kijk op deze rituelen  verwerkelijken  zij hetgeen zij aanduiden. De profeet Jeremia breekt een kruik om duidelijk te maken/om te laten voelen wat de Israëlieten te wachten staat. Het breken van die kruik anticipeert op het lot van het volk van Israël. ….. (Jeremia 20, 10). Die ‘profetische handelingen’ van het Oude Testament zijn voorlopers van onze sacramenten. Helaas heeft de Westerse kerk  eenzijdig de nadruk gelegd op de werkelijke tegenwoordigheid zónder voldoende te vermelden dat wij hier met een Semitisch realistisch verstaan van het symbool , het teken dat van zich afwijst, te doen hebben. Hierdoor kon een ‘kannibalistische’ opvatting post vatten.

Tot slot: nog een enkel woord over de vijf broden en twee vissen van onze evangelielezing (Lucas 9,11b-17; parallelle tekst:  Marcus 6, 30-44 ).  Met de vijf broden wordt verwezen naar het Eucharistische brood. Denk hierbij aan de mozaïek van de kerk te Tabgha aan het meer van Genesaret (vijfde eeuw na Christus), de plek waar, volgens de traditie, de wonderbare broodvermenigvuldiging plaats vond .Voor het altaar bevindt zich een mozaïek met de afbeelding van een mand met vier broden geflankeerd door twee vissen. Waarom maar vier broden?  Kon die kunstenaar niet tellen?  Volgens een vrome overlevering luidt het antwoord : Jij bent dat vijfde brood!’. Dit is een tweede ‘transsubstantiatie’, een wezensverandering,  die de eucharistieviering tot stand dient te brengen. Wij dienen steeds meer aan Christus gelijkvormig te worden.

Leave a Reply

Your email address will not be published.